تابلو تخته نرد (راز شیر هفت راه)

روایت داستانی این تابلو تخته نرد :

«رازِ شیرِ هفت‌راه»

می‌گویند در روزگاری که هنوز نام بسیاری از شهرها بر سنگ نوشته نشده بود و شاهان، سرنوشت خویش را از گردش ماه و ستارگان می‌پرسیدند، در دل فلات ایران شهری بود به نام وَرْکان؛ شهری با دیوارهای بلند، نیایشگاه‌های سنگی و باغ‌هایی که در میانشان گل‌های نیلوفر حتی در خشک‌ترین تابستان‌ها می‌شکفتند.

فرمانروای ورکان، شاه اَرْشام‌دخت، مردی بود آرام و اندیشمند که بیش از شمشیر به خرد باور داشت. بر تختی از چوب گردو می‌نشست و هرگاه میان دو قبیله جنگی درمی‌گرفت، پیش از فرستادن سپاه، بزرگان را به تالار هفت‌راه فرا می‌خواند؛ تالاری مدور که سقفش با نقش ماه، خورشید و هفت مسیر پیچان آسمانی آراسته شده بود.

در یکی از شب‌های بلند زمستان، نگهبانان کاخ موجودی شگفت را در بیابان دیدند: شیری عظیم‌الجثه با چشمانی چون زغال افروخته که گاوی سیاه را با خود تا پای دروازه شهر کشانده بود، اما نه آن را می‌درید و نه می‌خورد. شیر سه شب همان‌جا نشست و به قصر خیره ماند.

مغان گفتند:

«این شیر، جانور نیست؛ فرستاده‌ای از جهانِ پنهان است. اگر شاه راز او را نفهمد، ورکان پیش از رسیدن بهار فرو خواهد ریخت.»

شاه دستور داد شیر را نکشند. سحرگاه روز چهارم، تنها با یک نگهبان وفادار به نام بَرزین به میدان بیرون شهر رفت. شیر، بی‌آنکه حمله کند، پنجه‌اش را بر پشت گاو گذاشت و سرش را رو به شاه گرفت.

آنگاه صدایی که معلوم نبود از دهان شیر می‌آید یا از ژرفای زمین، در دشت پیچید:

«ای فرمانروای ورکان، تو سال‌هاست میان مردم داوری می‌کنی؛ اما هنوز میان دو نیروی درون خود داوری نکرده‌ای.»

شاه پرسید:

«کدام دو نیرو؟»

شیر گفت:

«یکی قدرت است و دیگری بردباری. من قدرت توأم، و این گاو بردباری تو. تا امروز گمان کرده‌ای یکی باید دیگری را شکست دهد. اما پادشاهی که تنها شیر باشد، سرانجام مردمش را می‌درد؛ و پادشاهی که تنها گاو باشد، زیر بار دشمنان به زانو درمی‌آید.»

سپس شیر، پنجه‌اش را از روی گاو برداشت.

در همان لحظه، زمین زیر پای شاه لرزید و در میان شن‌ها دری سنگی آشکار شد. بر آن هفت دایره تو در تو و تصویر یک هلال ماه حک شده بود.

شیر گفت:

«در زیر این در، آزمون توست.»

شاه با برزین وارد دالانی شد که هفت راه داشت. بر سر هر راه نشانه‌ای بود: شمشیر، تاج، آتش، آب، زر، خون و در آخر، گل نیلوفر.

برزین گفت:

«سرورم، راه تاج باید راه پادشاه باشد.»

اما شاه لحظه‌ای اندیشید و گفت:

«اگر پاسخ در تاج بود، مرا تا اینجا نمی‌آوردند.»

راه شمشیر را نیز رد کرد.

راه زر، با بوی خوش و نور مشعل‌های فراوان او را وسوسه کرد، اما از آن گذشت.

سرانجام وارد راه نیلوفر شد.

در پایان دالان، اتاقی کوچک بود و در میانه آن، تخته‌ای چوبی قرار داشت که بر آن دو سوی برابر، خانه‌هایی روشن و تاریک، و مهره‌هایی از سنگ سیاه و سپید دیده می‌شد.

کنار تخته نوشته شده بود:

«جهان میدان نبرد نیست؛ میدان حرکت است.»

شاه فهمید که راز هفت‌راه در پیروزی بر دشمن نیست، بلکه در شناخت حرکت‌های اوست.

وقتی به شهر بازگشت، خبر آوردند که سه سپاه بیگانه در مرزهای ورکان گرد آمده‌اند. سرداران خواستار جنگ شدند، اما شاه این بار سپاه را به حرکت درنیاورد.

او سه راه بازرگانی دشمن را بست، به یکی از شاهان رقیب پیشنهاد پیمان داد، میان دو سپاه دیگر بذر بدگمانی افکند و گذرگاه کوهستان را بی‌هیچ نبردی تصرف کرد.

چهل روز بعد، سه سپاه بدون آنکه حتی یک تیر به دیوارهای ورکان برسد، پراکنده شدند.

مردم از پیروزی شاه شاد شدند، اما او گفت:

«امروز ما بر کسی پیروز نشدیم؛ تنها مهره‌ای را در زمان درست حرکت دادیم.»

پس دستور داد از چوب گردوی کهنسال، تخته‌ای بسازند و بر آن تصویر شیر، گاو، نگهبان، نیلوفر و هلال ماه را بتراشند. در مرکز آن نیز هفت مسیر پیچان حک کردند تا هر کس به آن نگاه می‌کند بداند سرنوشت، راهی مستقیم نیست.

سال‌ها بعد، وقتی شاه پیر شد، تخته را به فرزندش سپرد و گفت:

«هرگاه خواستی فرمانی بدهی، پیش از آن از خود بپرس: اکنون باید شیر باشم یا گاو؟ باید بایستم یا حرکت کنم؟ زیرا شکست بیشتر پادشاهان نه از قدرت دشمن، بلکه از آن است که مهره درست را در زمان نادرست حرکت می‌دهند.»

و افسانه می‌گوید از همان زمان، مردم ورکان آن گودال را «هفت‌راه» نامیدند؛ گودالی که از آن  ظاهر شیر و گاو پدید آمد، اما در حقیقت درباره سرنوشت آدمیان بود.

و بر قاب آن، تنها یک جمله باقی ماند:

«خردمند، تقدیر را نمی‌شکند؛ راه عبور از میان آن را پیدا می‌کند.»